Altaargordijn: verschil tussen versies
(19 tussenliggende versies door 3 gebruikers niet weergegeven) | |||
Regel 1: | Regel 1: | ||
− | [[File:x003035.jpg| | + | [[File:z011684.jpg|300px|thumb|link=http://balat.kikirpa.be/obj/144774/img/Z011684|right|''Gregoriusmis'' in Utrechts missaal, 1426-1450, Brugge, Kathedraal Sint-Salvator, © KIK, Brussel, cliché Z011684]] |
− | [[File:x027105.jpg| | + | [[File:x003035.jpg|300px|thumb|right|link=http://balat.kikirpa.be/obj/146613/img/X003035|Meester van het Bartholomeusretabel, ''Gregoriusmis'', ca. 1535 (detail) © KIK, Brussel, cliché X003035]] |
− | [[File:m165554.jpg| | + | [[File:x027105.jpg|300px|thumb|right|link=http://balat.kikirpa.be/obj/40004892/img/X027105|Glasraam van Lichtfield afkomstig van de voormalige abdij Herkenrode. Detail met Jan van Hornes, 1532-1539 © KIK, Brussel, cliché X027105]] |
− | + | [[File:m165554.jpg|300px|thumb|right|link=http://balat.kikirpa.be/obj/10121574/img/M165554|Ignaz Sebastian KLAUBER, ''Aanbidding van de H. Eucharistie'', 2<sup>de</sup> helft van de 18<sup>de</sup> eeuw © KIK, Brussel, cliché M165554]] | |
== Etymologie == | == Etymologie == | ||
+ | * Altaar: < Latijn ''altare'', « altaar (Christelijk) » | ||
+ | * Gordijn: < Middelnederlands ''cortine'', < Oudfrans ''cortine'', < Latijn ''cortina'' « voorhangsel », « gordijn », « sluier ». | ||
− | + | == Definitie == | |
− | + | Gordijnen die de ruimte rond het altaar afbakenen. Ze worden opgehangen aan een altaarciborium of aan een specifieke [[gordijnroede (altaar)|gordijnhouder]]. Gewoonlijk worden de gordijnen aan beide zijden van het altaar aangebracht en soms ook erachter. | |
− | |||
− | Gordijnen die de ruimte rond het altaar afbakenen. Ze worden opgehangen aan een altaarciborium of aan een specifieke gordijnhouder. Gewoonlijk worden de gordijnen aan beide zijden van het altaar aangebracht en soms ook erachter. | ||
== Hierarchie== | == Hierarchie== | ||
Regel 16: | Regel 16: | ||
**[[altaartoebehoren]] | **[[altaartoebehoren]] | ||
***[[altaargordijn]] | ***[[altaargordijn]] | ||
+ | ****[[gordijnroede (altaar)]] | ||
== Oorsprong en ontwikkeling == | == Oorsprong en ontwikkeling == | ||
Regel 21: | Regel 22: | ||
Het altaargordijn kent een oude geschiedenis. Het werd voor het eerst gebruikt in Rome. De vroegste vermeldingen van het gebruik ervan in het Westen gaan terug tot de 8ste eeuw. Oorspronkelijk bestond het uit vier gordijnen, de ''tetravela'' (τετρα, vier, en velum, sluier), die tussen de zuilen van het altaarciborium opgehangen worden. | Het altaargordijn kent een oude geschiedenis. Het werd voor het eerst gebruikt in Rome. De vroegste vermeldingen van het gebruik ervan in het Westen gaan terug tot de 8ste eeuw. Oorspronkelijk bestond het uit vier gordijnen, de ''tetravela'' (τετρα, vier, en velum, sluier), die tussen de zuilen van het altaarciborium opgehangen worden. | ||
− | Het gebruik van ''tetravela'' in Rome werd aangetoond tot de 13de eeuw. Vanaf dan maakt dit type plaats voor twee gordijnen die aan weerszijden van het altaar worden opgehangen: de altaargordijnen. Tot de 13de eeuw bestaan er voor hun toepassing geen voorschriften. In de 14de, 15de en 16de eeuw verspreidt het gebruik van deze altaargordijnen zich over Noord-Europa, zo blijkt uit de talrijke voorstellingen ervan uit die tijd. Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw raken ze geleidelijk in onbruik, mogelijk met de opkomst van de monumentale altaren. In bepaalde regio’s blijken ze echter verder te zijn gebruikt tot aan de 18de eeuw (zie infra: Synode van Saint-Omer, en hiernaast: gravure van Ignaz Sebastian Klauber). | + | Het gebruik van ''tetravela'' in Rome werd aangetoond tot de 13de eeuw. Vanaf dan maakt dit type plaats voor twee gordijnen die enkel aan weerszijden van het altaar worden opgehangen: de altaargordijnen. Tot de 13de eeuw bestaan er voor hun toepassing geen voorschriften. In de 14de, 15de en 16de eeuw verspreidt het gebruik van deze altaargordijnen zich over Noord-Europa, zo blijkt uit de talrijke voorstellingen ervan uit die tijd. Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw raken ze geleidelijk in onbruik, mogelijk met de opkomst van de monumentale altaren. In bepaalde regio’s blijken ze echter verder te zijn gebruikt tot aan de 18de eeuw (zie infra: Synode van Saint-Omer, en hiernaast: gravure van Ignaz Sebastian Klauber). |
== Typologie == | == Typologie == | ||
+ | Altaargordijnen worden zowel bij het hoofdaltaar als bij zijaltaren gebruikt (in tegenstelling tot ''tetravela'' die enkel bij het hoofdaltaar dienst deden) en worden aan weerszijden ervan opgehangen. Als het altaar aan één zijde tegen een muur staat, dan wordt enkel aan de andere zijde een altaargordijn gehangen. Soms wordt nog een derde gordijn aangebracht achter het altaar. De Engelsen noemen dit ''dossal''. In het [http://ducange.enc.sorbonne.fr/DORSALE ''Glossarium mediae et infimae Latinitatis''] van Charles du Fresne du Cange (1610-1688) verwijzen namen als ''Dorsale, Dossale, Dossellus, Doxale, Dorsile''… naar talrijke voorwerpen in textiel voornamelijk om achter het altaar te hangen. De gordijnen worden opgehangen aan stangen die zijn bevestigd tussen palen in hout, metaal of steen (vooral bij het hoofdaltaar), of aan armen (bij nevenaltaren soms inklapbaar). Deze armen zijn soms rechtstreeks aan het altaarretabel bevestigd. | ||
− | + | Altaargordijnen zijn gewoonlijk vrij eenvoudig, maar ze kunnen in allerlei schitterende kleuren zijn uitgevoerd of zijn uitgewerkt met rijke motieven, figuren of geweven (of geborduurde) voorstellingen. | |
− | |||
− | Altaargordijnen zijn gewoonlijk vrij eenvoudig, maar ze kunnen in allerlei | ||
− | |||
== Kerkelijke voorschriften == | == Kerkelijke voorschriften == | ||
Regel 34: | Regel 33: | ||
Het gebruik van het altaargordijn is aan geen enkele verplichting onderworpen, maar wordt door verschillende synoden aangeraden (Keulen 1280, Münster 1279, Luik 1287, Cambrai ca. 1300). | Het gebruik van het altaargordijn is aan geen enkele verplichting onderworpen, maar wordt door verschillende synoden aangeraden (Keulen 1280, Münster 1279, Luik 1287, Cambrai ca. 1300). | ||
− | Synode van Keulen, 1280: ''Cortinae in lateribus altaris utriusque appendatur nec in aliquo tempore sacrificii retro trahantur'' (Braun, 1924, p. 199). | + | * Synode van Keulen, 1280: ''Cortinae in lateribus altaris utriusque appendatur nec in aliquo tempore sacrificii retro trahantur'' (Braun, 1924, p. 199). |
− | Synode van Luik, 1287: ''Cortinae a lateribus altaris utrimque appendatur, nec ab aliquo tempore Sacrificii retrahantur'' (''Concilia Germaniae'', vol. 3, p. 691). | + | * Synode van Luik, 1287: ''Cortinae a lateribus altaris utrimque appendatur, nec ab aliquo tempore Sacrificii retrahantur'' (''Concilia Germaniae'', vol. 3, p. 691). |
− | |||
− | |||
+ | *[https://books.google.be/books?id=XNU-AAAAcAAJ&hl=fr&pg=PA290#v=onepage&q=cortin&f=false Synode van Arras, 1570] : ''Sacerdotes sacerdotalibus integris et mundis induti ornamentis, ad missae sacrificium peragendum, mundi quoque et confessi accedant : altare tectum sit, ut minimum, duabus pallis, cortinae utriumque dependeant, ne sacrificantis visus detrahi possit.'' | ||
+ | * [https://books.google.be/books?id=dds-AAAAcAAJ&lpg=PA44&ots=67hjAxrgqw&dq=synode%20saint-omer%201640&hl=fr&pg=PA92#v=onepage&q&f=false Synode van Saint-Omer, 1640: er wordt gevraagd om altaargordijnen te inspecteren bij kerkvisitaties: ''Visantur altaria, an omnia sint consecrata, a pulvere et sordibus libera, tribus mundis mappis cooperta, instructa et ornata honestis picturis et imaginibus, non mutilis, non ruptis, non scandalosis, non apocryphas historias referentibus, aut nudas personas indecore repraesentatibus (atque etiam consideretur in aliis imaginibus per totum templum dispositis), corticis, idem antipendis, candelabris binis, caeterisque ornamentis atque imagine Crucifixi in medio.'' | ||
== Andere benamingen == | == Andere benamingen == | ||
− | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
!colspan="2"|Autres langues | !colspan="2"|Autres langues | ||
Regel 50: | Regel 48: | ||
|- | |- | ||
!scope="row"| EN | !scope="row"| EN | ||
− | | | + | |riddel, altar curtains |
|- | |- | ||
!scope="row"| DE | !scope="row"| DE | ||
− | | | + | |Altarvelen |
|- | |- | ||
!scope="row"| IT | !scope="row"| IT | ||
− | | | + | |cortina d’altare |
|- | |- | ||
!scope="row"| ES | !scope="row"| ES | ||
− | | | + | |cortina del altar |
|- | |- | ||
|} | |} | ||
Regel 67: | Regel 65: | ||
|- | |- | ||
!scope="row"| Latijn | !scope="row"| Latijn | ||
− | |'' | + | |''tetravela, cortina'' |
− | |||
− | |||
− | |||
|} | |} | ||
== BALaT == | == BALaT == | ||
− | + | [http://balat.kikirpa.be/results.php?typesearch=advanced&objectname=altaargordijn&sort=unsorted De altaargordijnen (XIXde eeuw) in BALaT] | |
− | [http://balat.kikirpa.be/results.php?typesearch=advanced&objectname=altaargordijn | ||
[http://balat.kikirpa.be/results.php?typesearch=advanced&subject=altaargordijn&period_start=1400&period_end=1700&sort=unsorted Afbeelding van altaargordijnen (1400-1700) in BALaT] | [http://balat.kikirpa.be/results.php?typesearch=advanced&subject=altaargordijn&period_start=1400&period_end=1700&sort=unsorted Afbeelding van altaargordijnen (1400-1700) in BALaT] | ||
[http://balat.kikirpa.be/results_bib.php?typesearch=advanced&filter=all&IDs=altaargordijn&sort=year&sort=yeardesc&limit=24 De altaargordijnen in de bibliotheek van het KIK] | [http://balat.kikirpa.be/results_bib.php?typesearch=advanced&filter=all&IDs=altaargordijn&sort=year&sort=yeardesc&limit=24 De altaargordijnen in de bibliotheek van het KIK] | ||
− | |||
− | |||
− | |||
− | |||
== Bibliografische orientatie == | == Bibliografische orientatie == | ||
− | |||
* Joseph Braun, ''Der christliche Altar in seiner geschichtlichen Entwicklung'', t. II, ''Die Ausstattung des Altars, Antependien, Velen, Leuchterbank, Stufen, Ciborium und Baldachin, Retabel, Reliquien- und Sakramentsaltar, Altarschranken'', München, 1924, p. 134-147 | * Joseph Braun, ''Der christliche Altar in seiner geschichtlichen Entwicklung'', t. II, ''Die Ausstattung des Altars, Antependien, Velen, Leuchterbank, Stufen, Ciborium und Baldachin, Retabel, Reliquien- und Sakramentsaltar, Altarschranken'', München, 1924, p. 134-147 | ||
− | |||
* Jean-Louis Charlet, ''La correspondance philologique de Niccolò Perotti, Edition critique, traduction et commentaires'', 2018. | * Jean-Louis Charlet, ''La correspondance philologique de Niccolò Perotti, Edition critique, traduction et commentaires'', 2018. | ||
− | |||
* J. Malet, « Essai sur les autels », ''Revue de l'art Chrétien'', 23ste jaar, 2de reeks t. 11 (38de van de collectie), 1879, p. 53 en 61-62. | * J. Malet, « Essai sur les autels », ''Revue de l'art Chrétien'', 23ste jaar, 2de reeks t. 11 (38de van de collectie), 1879, p. 53 en 61-62. | ||
− | + | * Joël Perrin & Sandra Vasco Rocca (dir.), ''Thesaurus des objets religieux. Meubles, objets, linges, vêtements et instruments de musique du culte catholique romain. Religions objects of the Catholico Faith. Corredo ecclesiastico di culto cattolico'', Paris, Caisse nationale des Monuments historiques, éditions du Patrimoine, 1999, p. 270. | |
* Jean-Baptiste Thiers, ''Dissertations ecclésiastiques sur les principaux autels des églises, les jubés des églises, la clôture du choeur des églises'', Parijs, 1688 (chapitre 19). | * Jean-Baptiste Thiers, ''Dissertations ecclésiastiques sur les principaux autels des églises, les jubés des églises, la clôture du choeur des églises'', Parijs, 1688 (chapitre 19). | ||
− | * [http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/gordijn Etymologiebank (gebaseerd op etymologische standaardwerken)] (geraadpleegd 27/05/2020). | + | * 'Gordijn' op [http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/gordijn Etymologiebank (gebaseerd op etymologische standaardwerken)] (geraadpleegd 27/05/2020). |
[[Category:Altaarvoorwerpen]] | [[Category:Altaarvoorwerpen]] | ||
− |
Huidige versie van 12 dec 2021 om 19:56
Inhoud
Etymologie
- Altaar: < Latijn altare, « altaar (Christelijk) »
- Gordijn: < Middelnederlands cortine, < Oudfrans cortine, < Latijn cortina « voorhangsel », « gordijn », « sluier ».
Definitie
Gordijnen die de ruimte rond het altaar afbakenen. Ze worden opgehangen aan een altaarciborium of aan een specifieke gordijnhouder. Gewoonlijk worden de gordijnen aan beide zijden van het altaar aangebracht en soms ook erachter.
Hierarchie
Oorsprong en ontwikkeling
Het altaargordijn kent een oude geschiedenis. Het werd voor het eerst gebruikt in Rome. De vroegste vermeldingen van het gebruik ervan in het Westen gaan terug tot de 8ste eeuw. Oorspronkelijk bestond het uit vier gordijnen, de tetravela (τετρα, vier, en velum, sluier), die tussen de zuilen van het altaarciborium opgehangen worden.
Het gebruik van tetravela in Rome werd aangetoond tot de 13de eeuw. Vanaf dan maakt dit type plaats voor twee gordijnen die enkel aan weerszijden van het altaar worden opgehangen: de altaargordijnen. Tot de 13de eeuw bestaan er voor hun toepassing geen voorschriften. In de 14de, 15de en 16de eeuw verspreidt het gebruik van deze altaargordijnen zich over Noord-Europa, zo blijkt uit de talrijke voorstellingen ervan uit die tijd. Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw raken ze geleidelijk in onbruik, mogelijk met de opkomst van de monumentale altaren. In bepaalde regio’s blijken ze echter verder te zijn gebruikt tot aan de 18de eeuw (zie infra: Synode van Saint-Omer, en hiernaast: gravure van Ignaz Sebastian Klauber).
Typologie
Altaargordijnen worden zowel bij het hoofdaltaar als bij zijaltaren gebruikt (in tegenstelling tot tetravela die enkel bij het hoofdaltaar dienst deden) en worden aan weerszijden ervan opgehangen. Als het altaar aan één zijde tegen een muur staat, dan wordt enkel aan de andere zijde een altaargordijn gehangen. Soms wordt nog een derde gordijn aangebracht achter het altaar. De Engelsen noemen dit dossal. In het Glossarium mediae et infimae Latinitatis van Charles du Fresne du Cange (1610-1688) verwijzen namen als Dorsale, Dossale, Dossellus, Doxale, Dorsile… naar talrijke voorwerpen in textiel voornamelijk om achter het altaar te hangen. De gordijnen worden opgehangen aan stangen die zijn bevestigd tussen palen in hout, metaal of steen (vooral bij het hoofdaltaar), of aan armen (bij nevenaltaren soms inklapbaar). Deze armen zijn soms rechtstreeks aan het altaarretabel bevestigd.
Altaargordijnen zijn gewoonlijk vrij eenvoudig, maar ze kunnen in allerlei schitterende kleuren zijn uitgevoerd of zijn uitgewerkt met rijke motieven, figuren of geweven (of geborduurde) voorstellingen.
Kerkelijke voorschriften
Het gebruik van het altaargordijn is aan geen enkele verplichting onderworpen, maar wordt door verschillende synoden aangeraden (Keulen 1280, Münster 1279, Luik 1287, Cambrai ca. 1300).
- Synode van Keulen, 1280: Cortinae in lateribus altaris utriusque appendatur nec in aliquo tempore sacrificii retro trahantur (Braun, 1924, p. 199).
- Synode van Luik, 1287: Cortinae a lateribus altaris utrimque appendatur, nec ab aliquo tempore Sacrificii retrahantur (Concilia Germaniae, vol. 3, p. 691).
- Synode van Arras, 1570 : Sacerdotes sacerdotalibus integris et mundis induti ornamentis, ad missae sacrificium peragendum, mundi quoque et confessi accedant : altare tectum sit, ut minimum, duabus pallis, cortinae utriumque dependeant, ne sacrificantis visus detrahi possit.
- [https://books.google.be/books?id=dds-AAAAcAAJ&lpg=PA44&ots=67hjAxrgqw&dq=synode%20saint-omer%201640&hl=fr&pg=PA92#v=onepage&q&f=false Synode van Saint-Omer, 1640: er wordt gevraagd om altaargordijnen te inspecteren bij kerkvisitaties: Visantur altaria, an omnia sint consecrata, a pulvere et sordibus libera, tribus mundis mappis cooperta, instructa et ornata honestis picturis et imaginibus, non mutilis, non ruptis, non scandalosis, non apocryphas historias referentibus, aut nudas personas indecore repraesentatibus (atque etiam consideretur in aliis imaginibus per totum templum dispositis), corticis, idem antipendis, candelabris binis, caeterisque ornamentis atque imagine Crucifixi in medio.
Andere benamingen
Autres langues | |
---|---|
FR | courtine d'autel |
EN | riddel, altar curtains |
DE | Altarvelen |
IT | cortina d’altare |
ES | cortina del altar |
Oude talen | |
---|---|
Latijn | tetravela, cortina |
BALaT
De altaargordijnen (XIXde eeuw) in BALaT
Afbeelding van altaargordijnen (1400-1700) in BALaT
De altaargordijnen in de bibliotheek van het KIK
Bibliografische orientatie
- Joseph Braun, Der christliche Altar in seiner geschichtlichen Entwicklung, t. II, Die Ausstattung des Altars, Antependien, Velen, Leuchterbank, Stufen, Ciborium und Baldachin, Retabel, Reliquien- und Sakramentsaltar, Altarschranken, München, 1924, p. 134-147
- Jean-Louis Charlet, La correspondance philologique de Niccolò Perotti, Edition critique, traduction et commentaires, 2018.
- J. Malet, « Essai sur les autels », Revue de l'art Chrétien, 23ste jaar, 2de reeks t. 11 (38de van de collectie), 1879, p. 53 en 61-62.
- Joël Perrin & Sandra Vasco Rocca (dir.), Thesaurus des objets religieux. Meubles, objets, linges, vêtements et instruments de musique du culte catholique romain. Religions objects of the Catholico Faith. Corredo ecclesiastico di culto cattolico, Paris, Caisse nationale des Monuments historiques, éditions du Patrimoine, 1999, p. 270.
- Jean-Baptiste Thiers, Dissertations ecclésiastiques sur les principaux autels des églises, les jubés des églises, la clôture du choeur des églises, Parijs, 1688 (chapitre 19).
- 'Gordijn' op Etymologiebank (gebaseerd op etymologische standaardwerken) (geraadpleegd 27/05/2020).